قورئان

حەزرەتی موسا لێرەدا لەبیرچوونەوەی وەك بیانوو هەژمار نەكرد، یان هەر لەڕاستیدا لەبیری نەچووبوو، بەڵكو بەرگری كردنی لەمونكەر وخراپە -كە بریتی بوو لەكوشتنی كەسێكی بێتاوان- بەئەوبەرتر زانی لەوەی كەپەیمانەكەی بباتە سەر وبێدەنگ بێت، یان بەهۆی ئەوە بوو كەهەر لەڕاستیدا لەبیری چوویەوە، بەڵام لەبیرچونەوەكەی بەعوزر وبیانوو هەژمار نەكرد، چونكە چەند جارێك داوای لێبووردن كردن وبیانوو هێنانەوە بەوەی كەلەبیری چووە، كارێكی باش نییە. ابن عاشور: ١٦/٦.
پرسیار: بۆچى حەزرەتى موسا دووبارە ـ لەبير چونەوە ـ ى نەكردە بيانوو؟

یەكێك لەبنچینە (قواعد)ـه گرنگەكان ئەوەیە كە: بەكارهێنانی سەروەت وسامانی خەڵكی ئەگەر بۆ بەرژەوەندی ولابردنی خراپەیەك بێت، ئەوە دروست وڕەوایە هەرچەند بەبێ ئیزنی خاوەنەكەیشی بێت، تەنانەت ئەگەر سەربكێشێت بۆ لەناوچوونی هەندێك لەو سەروەت وسامانە. وەك ئەوەی كەحەزرەتی خدر كەشتییەكەی كون كرد بۆ ئەوەی عەیبداری بكات وپادشا ستەمكارەكە داگیری نەكات، كەواتە ئەگەر خانوو یان سەروەت وسامانی كەسێك ئاگری گرت، یان لافاو بردی یان توشی بەڵا وموسیبەتێكی لەو جۆرانە بوویەوە وفەوتاندنی هەندێك لەو سەروەت وسامانە یان ڕووخاندنی بەشێكی خانوەكە دەبووە هۆكاری مانەوەی هەندێكی تری، ئەوە ڕەوایە بۆ مرۆڤ بەشێكی لەناو ببات بۆ ئەوەی بەشێكی تری بمێنێتەوە. سەعدى: ٤٨٥.
پرسیار: زانايان بنچينە وقاعيدەيەكى گرنگيان لەم ئايەتەوە هەڵێنجاوە، باسى ئەو بنچينەيە بكە وڕوونى بكەرەوە.

قەتادە دەفەرمووێت: دایك وباوكی ئەو منداڵە لەكاتی لەدایكبوونی ئەو منداڵە خۆشحاڵ بوون، كاتێكیش كەلەلایەن حەزرەتی خدرەوە كوژرا غەمبار وپەرێشان بوون، كەچی ئەگەر نەكوژرایە دەبووە هۆی تیاچونی دایك وباوكی، كەواتە دەبێت مرۆڤ بەقەزا وقەدەری خوای گەورە ڕازی وخۆشحاڵ بێت، چونكە ئەو بڕیارەی كەخوای گەورە بۆ باوەڕدارانی پەسەند دەكات، لەو بڕیارە بەسوودتر وباشترە كەخودی باوەڕداران بۆ خۆیانی پەسەند دەكەن. ابن كثير: ٣/ ٩٦.
پرسیار: كاردانەوەى مرۆڤى باوەڕدار لەبەرامبەر هاتنى بەڵا وموسيبەتدا چۆنە؟

ئەمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كەمرۆڤی چاكەكار لەدونیادا سەبارەت بەماڵ ومنداڵەكەی ڕێزلێگیراو دەبێت ومافی پارێزراو دەبێت، هەروەها پیت وبەرەكەتی نزا وپاڕانەوەی مرۆڤی چاكەكار بەمنداڵ ونەوەكانی دەگات، هەروەها لەپەسڵانیشدا شەفاعەت وتكایان بۆ دەكات، هەروەها (خوای گەورە وەك ڕێزلێنانێك بۆ ئەو مرۆڤە چاكەكارە. و) منداڵ ونەوەكانی دەبەخشێت وپلە وپایەی بڵندیان لەبەهەشتدا پێ دەدات بۆ ئەوەی مرۆڤە چاكەكارەكە لەبەهەشتدا چاوی بەدیتنی منداڵ ونەوەكانی ڕوون بێتەوە. ابن كثير: ٣/ ٩٧.
پرسیار: بەپێى ئەم ئايەتە ئەوە ڕوون بكەرەوە كەكار وكردەوەى مرۆڤى چاكەكار، جار جار سوود بەمنداڵ ونەوەكانى ئەو مرۆڤە دەگەيەنێت.

یەكێكی تر لەو شتانەی كەئەم ئایەتە دەبنە بەڵگە بۆی، ئەوەیە كە: خوای گەورە خواپەرستیی مرۆڤی چاكەكار دەكاتە پیت وبەرەكەت بۆ خودی مرۆڤەكە ومنداڵ ونەوەكانیشی، هەرچەندە نەوەكانی دوای چەندین ساڵ لەمردنی ئەو مرۆڤە چاكە بێنە دونیا. دەگێڕنەوە دەڵێن: خوای گەورە پیت وبەرەكەتی چاكەی مرۆڤی چاكەكار بەحەوت نەوە دەگەیەنێت. قورتوبى: ١٣/ ٣٥٦.
پرسیار: بەرهەمى دونيايى چاكە وچاكەكاريى مرۆڤ چییە؟

(فأراد ربك): خدر لێرە ئیرادە وویستی دایە پاڵ خودا، چونكە كارەكە كارێكی پەنهان وغەیبە، پەیوەستە بەئایندەوە كەتەنها خوای گەورە ئاگای لەئایندە هەیە، بەڵام لەڕستەی (فأردت أن أعيبها) چونكە باس باسی عەیبە، ئیرادە وویستەكەی نیسبەت دایە لای خۆی وبەڕەچاوكردنی ڕێز وئەدەب كون كردنی كەشتیەكەی نیسبەت نەدایە لای خوای گەورە، وەك حەزرەتی ئیبراهیمیش فەرموویەتی:﴿وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ﴾ [الشعراء: 80].. واتە: كاتێكیش كەنەخۆش دەكەوم خودا شیفام بۆ دەنێرێت. (نیسبەتی نەخۆشینی دایە لای خۆی وفەرمووی: كاتێك نەخۆش دەكەوم، نەیفەرموو: كاتێك خوای گەورە نەخۆشم دەخات. و). ابن جزى: ١/ ٥١٨.
پرسیار: بۆچى حەزرەتى خدر كون كردنى كەشتيەكەى خستە ئەستۆى خۆى ونەيگوت: خواى گەورە ويستى كەشتيەكە كون بكەم، بەڵام ويست وئيرادەى نۆژەن كردنەوەى ديوارەكەى دايە پاڵ خودا؟

(وما فعلته عن أمري) واتە: بەئارەزوو وویستی خۆم ئەم كارەم ئەنجام نەداوە، بەڵكو بەفەرمانی خوای گەورە ئەنجامم داوە. بەغەوى: ٣/ ٥٥.
پرسیار: ئايا سەركردە وزانا بەئارەزووى خۆيان هەركارێكيان بوێت دەيكەن، يان گوێڕايەڵى خودان وفەرمانى ئەو جێبەجێ دەكەن؟