قرآن

موسی در این‌جا فراموشی را به عنوان عذر بیان نکرد: یا به این دلیل که فراموش نکرده بود و تغییر منکر بزرگ – یعنی قتل نفس به‌ناحق- را بر وجوب وفای به عهد ترجیح داد؛ یا به این سبب که فراموش کرد اما فراموشی را به عنوان عذر بیان نکرد، چون تکرار عذرخواهی از فراموشی، وجهۀ خوبی ندارد. ابن عاشور: 16/ 6.
پرسش: چرا موسی ÷ دوباره فراموشی را به عنوان عذر ارائه نکرد؟

یکی از قواعد مهم چنین است: (عمل انسان در مال دیگری اگر بنابر مصلحت و دفع مفسده باشد، جایز است هر چند بدون اذن انجام گیرد و حتی اگر به تلف‌شدن بخشی از مال غیر منجر شود)؛ چنان‌که خضر کشتی را سوراخ کرد تا معیوب شود و پادشاه ستمگر آن را غصب نکند. بنابراین، اگر خانه یا مال انسانی در معرض آتش‌سوزی یا غرق یا آسیبی از این قبیل قرار گرفت و تلف‌کردن بخشی از مال یا تخریب بخشی از خانه، سبب نجات مقدار باقی‌مانده بود، این کار برای انسان جایز است بلکه باید این کار را انجام دهد. سعدی: 485.
پرسش: علما قاعدۀ بسیار مهمی از آیه استنباط کرده‌اند. این قاعده را توضیح دهید.

قتاده می‌گوید: پدر و مادر این فرزند هنگام تولدش شادمان شدند و هنگامی که کشته شد غمگین گشتند، در حالی که اگر زنده می‌ماند سبب نابودی پدر و مادرش می‌شد؛ بنابراین انسان باید به قضا و قدر الله خوشنود باشد؛ زیرا حکم الله برای مومن در آن‌چه که خودش نمی‌پسندد برایش بهتر است از حکم او در آن‌چه که می‌پسندد. ابن کثیر: 3/ 96.
پرسش: مسلمان باید چه واکنشی در برابر اندوه و مصیبت داشته باشد؟

دلالت دارد بر این‌که انسان صالح در دنیا میان فرزندانش حفظ می‌شود [و برکت عبادت او به آنان می‌رسد] و در آخرت شفاعت او به فرزندانش می‌رسد و آنان به بالاترین درجه در بهشت می‌رسند تا چشمش با دیدن آن‌ها روشن شود. ابن کثیر: 3/ 97.
پرسش: بر اساس آیه توضیح دهید که عمل صالح انسان گاهی به فرزندانش فایده می‌رساند.

یکی دیگر از دلالت‌های آیه این است که الله تعالی [برکت عبادت] انسان صالح را برای خودش و فرزندانش هر چند [در سال‌های] دور و بعد از وی متولد شوند حفظ می‌کند. روایت شده است که الله تعالی [برکت عبادت] انسان صالح را در هفت نسل از فرزندانش حفظ می‌کند. قرطبی: 13/ 356.
پرسش: ثمرۀ دنیاییِ صلاح و استقامت انسان چیست؟

﴿فَأَرَادَ رَبُّكَ﴾ خضر در این‌جا اراده را به الله نسبت داد زیرا امری غیبی و مربوط به آینده است که فقط الله آن را می‌داند؛ اما در عبارت ﴿فَأَرَدتُّ أَنۡ أَعِيبَهَا﴾ چون واژۀ عیب آمده است اراده را به خودش نسبت داد و بر اساس ادب، سوراخ‌کردن کشتی را به الله نسبت نداد. چنان‌که ابراهیم ÷ گفت: ﴿وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ﴾ [الشعراء: 80] «و هنگامی که بیمار می‌شوم، اوست که شفایم می‌دهد». ابن جزی: 1/ 518.
پرسش: چرا خضر در مورد سوراخ‌کردن کشتی، اراده را به خودش نسبت داد اما در مورد تعمیر دیوار، اراده را به الله تعالی نسبت داد؟

﴿وَمَا فَعَلۡتُهُۥ عَنۡ أَمۡرِي﴾ یعنی به اختیار و نظر خودم این کار را انجام ندادم بلکه به فرمان الله بود. بغوی: 3/ 55.
پرسش: آیا عالم و رهبر هر کاری که بخواهد انجام می‌دهد یا پیرو و مجری فرمان الله تعالی است؟